Γράφει η Ελένη Παπασωτηρίου

Ένας παρεξηγημένος «Ορέστης», ένας παρεξηγημένος Ευριπίδης παρουσιάστηκε από τον Γιάννη Χουβαρδά στην Επίδαυρο, σε μια προσπάθεια να εκσυγχρονίσει και να φέρει πιο κοντά στους νέους την αρχαία τραγωδία, μια τάση που έχει κολλήσει σαν ετικέτα σε όλες σχεδόν τις παραστάσεις του Εθνικού είτε πρόκειται για Τσέχωφ, για Μολιέρο ή για αρχαίο τραγικό  ποιητή.

Πρώτη παρεξήγηση η προσπάθεια να γίνουν τα μεγάλα έργα πιο κατανοητά στους νέους. Θέση που μειώνει όχι μόνο την αξία των κλασσικών αλλά και τους ίδιους τους νέους τους οποίους αντιμετωπίζει ως ηλιθίους. Τι θα πει κλασσικό έργο; Μήπως πρόκειται για έργα που μιλούν με την ίδια δύναμη σε όλες τις εποχές και σε όλα τα γεωγραφικά μήκη και πλάτη; Αν είχαν ανάγκη από βοηθήματα για να γίνουν κατανοητά, δεν θα άντεχαν τόσους αιώνες. Ο εκσυγχρονισμός επιτυγχάνεται όταν ο κάθε δημιουργός φωτίζει με την δουλειά του και κάτι νέο, που βέβαια ενυπάρχει στο κλασσικό έργο και απλά περιμένει να αναδυθεί. Και αυτό είναι το μεγαλείο τους, ότι είναι ανεξάντλητα, ότι σε προκαλούν να εμβαθύνεις, να ψάξεις, να προβληματιστείς.

Στον «Ορέστη» ιδιαίτερα -ίσως η πιο σύγχρονη αρχαία τραγωδία καθώς ο νεωτεριστής Ευριπίδης μ΄ αυτό το έργο του βάζει τα θεμέλια του ψυχολογικού δράματος- δεν χρειάζονται  παρεμβάσεις για να αγγίξει το σύγχρονο κοινό. Αντίθετα οι παρεμβάσεις μπορεί να απομακρύνουν τον θεατή. Πόσο μάλλον όταν αυτές οι παρεμβάσεις είναι αποτέλεσμα μιας παρεξήγησης. Τα έργα του Ευριπίδη χαρακτηρίζονται λιγότερο ή περισσότερο, από χιούμορ και ειρωνεία που όμως, σαν σπουδαίος μάστορας που είναι, ποτέ δεν αφήνει να χάσουν το μέτρο και να ξεφύγουν προς την κωμωδία. Ακόμα και στα λεγόμενα ειρωνικά δράματά του όπως για παράδειγμα ο «Ίων» ή η «Ελένη», διατηρεί την ισορροπία.

Και αυτή είναι η δεύτερη παρεξήγηση της παράστασης. Ο «Ορέστης» δεν είναι ούτε σατυρικό, ούτε ειρωνικό δράμα. Όταν το γεμίσεις με κωμικές σκηνές χάνεται κάθε τραγική σύγκρουση. Και αυτό έκανε ο Γιάννης Χουβαρδάς. Από την αρχή, με το εύρημα της εισβολής στην ορχήστρα του αρχαίου θεάτρου μιας ομάδας νέων παιδιών που διασκεδάζουν με διάφορες πλακίτσες και σαχλαμάρες, ενώ παράλληλα απαγγέλουν αποσπάσματα από τον»Ορέστη», διαμορφώθηκε αμέσως ένα ιλαρό κλίμα. Η ομάδα αυτή, η οποία μετά από το εισαγωγικό εύρημα, όταν σβήσαν τα φώτα και άρχισε το έργο μετατράπηκε σε Χορό, έτσι ορμητικά που είχε ξεκινήσει δεν μπόρεσε να βρει μια ισορροπία και παράπαιε αμήχανα μεταξύ κωμικού και σοβαροφανούς. Την ίδια αμηχανία είχε και ο καλός ηθοποιός Χρήστος Στέργιογλου που κλήθηκε να ερμηνεύσει τον ισχυρό γενάρχη Τυνδάρεω σαν μαφιόζο ο οποίος με τις υπερβολές του προκαλεί το γέλιο του Χορού αλλά και του κοινού. Με έντονα κωμικά στοιχεία ερμήνευσε τον Αγγελιοφόρο ο Μανώλης Μαυροματάκης. Ο Χορός συνέχιζε σε όλη την διάρκεια της παράστασης να χαχανίζει κάθε τόσο με τα συμβάντα.

Από την ελαφριά αυτή αντιμετώπιση της τραγωδίας, σώθηκαν ο Νίκος Κουρής (Ορέστης), η Στεφανία Γουλιώτη (Ηλέκτρα) και ο Κώστας Βασαρδάνης (Πυλάδης) που έμοιαζαν να ανήκουν σε μια άλλη παράσταση. Τα δύο τραγικά αδέλφια, ο μητροκτόνος Ορέστης που πάσχει από τις Ερινύες-τύψεις και η Ηλέκτρα που σηκώνει όλο το βάρος του άρρωστου αδελφού και της συνενοχής, ερμηνεύτηκαν με συγκρατημένο πάθος και οργή, μη χάνοντας ούτε στιγμή το μέτρο. Δίπλα τους ο Βασαρδάνης έδωσε μια καθαρή ερμηνεία του πιστού φίλου, συνένοχος κι αυτός του φόνου, Πυλάδη που αγωνιά μαζί τους αποφασισμένος να μοιραστεί τη μοίρα τους, Ο λόγος του Ευριπίδη ακούστηκε καθαρά και άμεσα από τους τρεις νέους ηθοποιούς, οι οποίοι αξιοποίησαν και την ωραία μετάφραση του Στρατή Πασχάλη.

Μια τρίτη παρεξήγηση της παράστασης ήταν η εμφάνιση του Φρύγα υπηρέτη της Ελένης, που ως εξάγγελος περιγράφει πώς ο Ορέστης πήγε να σκοτώσει την Ελένη και πώς αυτή εξαφανίστηκε. Ο Φρύγας είναι ένα τραγικό πρόσωπο και όχι κωμικό. Οι κάποιες κωμικές εκφράσεις που χρησιμοποιεί σαν ξένος δεν τον καθιστούν κωμικό πρόσωπο. Επίσης ο Φρύγας είναι ευνούχος –«ούτε άνδρας ούτε γυναίκα» όπως λέει το κείμενο- κάτι που δεν έχει να κάνει με τις σεξουαλικές του προτιμήσεις. Στην παράσταση ο Νίκος Καραθάνος έχασε κάθε μέτρο και παρουσίασε μια επιθεωρησιακή φιγούρα ομοφυλόφιλου που βέβαια απέσπασε το γέλιο του κοινού αλλά και των συναδέλφων του στην αρχαία ορχήστρα. Στο ίδιο επιθεωρησιακό κλίμα κινήθηκε και ο Απόλλωνας του Γιώργου Γλάστρα. Με άσπρο λαμέ κοστουμάκι, ο Απόλλων ήταν παρών σ’ όλη τη διάρκεια της παράστασης παρακολουθώντας και ρυθμίζοντας τα τεκταινόμενα, κάτι που σαν ιδέα είναι σωστό. Αυτό που δεν είναι σωστό, γιατί ούτε από τον λόγο του Ευριπίδη, ούτε νομίζω από τον μύθο προκύπτει, είναι η παρουσίασή του θεού ως ομοφυλόφιλο. Και βέβαια το γέλιο ήταν άφθονο. Πόσο μάλλον όταν αντί για πυρσούς που αναφέρει το κείμενο, ο θεός Απόλλων φέρει μια τούρτα με κεράκια γενεθλίων. Η Τάνια Τρύπη (Ελένη) και ο Ακύλλας Καραζήσης (Μενέλαος) έμοιαζαν αμήχανοι και οδηγήθηκαν σε μια απλή διεκπεραίωση του ρόλου τους, ενώ η Γεωργιάννα Νταλάρα (Ερμιόνη) ήταν μια συμπαθητική σεμνή παρουσία.

Από τα θετικά στοιχεία της παράστασης ήταν η μουσική (αποσπάσματα από έργα του Καλομοίρη) που έπαιζαν ζωντανά ηθοποιοί της παράστασης όπως ο Κώστας Βασαρδάνης που έπαιζε έξοχο πιάνο. Πολύ ωραίο επίσης το φίνο γραμμικό σκηνικό του Γιοχάνες Σουτς. Ένα σκοινί ή σύρμα –δεν μπόρεσα να διακρίνω- διέγραφε το περίγραμμα ενός κτίσματος, καθώς και το περίγραμμα της εισόδου. Ένα σκηνικό που σεβόταν απόλυτα τον χώρο. Δεν μπορώ να πω το ίδιο για τα βαριά έπιπλα, το μακρύ τραπέζι τραπεζαρίας-συμβουλίου με τις δερμάτινες καρέκλες γύρω του και ο μεγάλος καναπές (αναμονής;) πιο πέρα. Σα να μην ήταν επιλογή του ίδιου ανθρώπου.