Διάλεξη για τη γεωγραφική, την πληθυσμιακή κατανομή και την περιουσιακή κατάσταση των Εβραίων της Θεσσαλονίκης, κατά τη διάρκεια της κατοχής, δόθηκε στο προξενείο των ΗΠΑ στη Θεσσαλονίκη, στη μνήμη του εβραϊκής καταγωγής, υπαλλήλου του προξενείου Ντέιβιντ Τιάνο, ο οποίος συνελήφθη και εκτελέστηκε από τις δυνάμεις κατοχής, στις 7 Φεβρουαρίου του 1942.
«Αν ο Ντέιβιντ Τιάνο δεν είχε εκτελεστεί στις 7 Φεβρουαρίου τον επόμενο χρόνο θα είχε καταγραφεί ως υπάλληλος στις λίστες με τις περιουσιακές καταστάσεις, που επέβαλλαν οι ναζί να συμπληρώσουν όλοι οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης και πιθανότατα θα ακολουθούσε την τύχη των ομοθρήσκων του» ξεκίνησε την εισήγησή της η διδάκτορας ιστορίας του πανεπιστημίου Κρήτης, Μαρία Καβάλα.
Την 1 Μαρτίου 1943 άρχισε η καταγραφή των εβραϊκών περιουσιών από τις δυνάμεις κατοχής. Οι ναζί επέβαλλαν σε όλους τους Εβραίους της Θεσσαλονίκης τη συμπλήρωση δηλώσεων των περιουσιακών στοιχείων τους, που χρησιμοποιήθηκαν αργότερα για την καταλήστευση των περιουσιών τους. Οι τελευταίοι πιστεύοντας ότι οι Γερμανοί ετοίμαζαν σύστημα ειδικής φορολογίας για αυτούς τις συμπλήρωσαν εξαιρετικά λεπτομερώς. Είναι χαρακτηριστικό ότι σε ορισμένες από αυτές τις δηλώσεις, εμφανίζονται ακόμη και πενιχρά οικονομικά στοιχεία (ένα πάπλωμα, δύο κουταλάκια, κ.τ.λ.).
Τα στοιχεία της διάλεξης προήλθαν από σχετική έρευνα δείγματος 500 περίπου, εκ των 4.100 δηλώσεων Εβραίων της Θεσσαλονίκης, που έχουν σωθεί και συγκρινόμενα με άλλες πηγές άλλων ερευνητών (Μίκαελ Μόλχο, Αλέξανδρος Δάγκας) δίνουν ένα αρκετά αντιπροσωπευτικό δείγμα της οικονομικής και κοινωνικής κατάστασης και της γεωγραφικής κατανομής του εβραϊκού στοιχείου στην πόλη.
Τα φτωχότερα εισοδήματα ζούσαν στις περιοχές 6, Κάραγατς, 151 και «Ρεζί Βαρδάρ», ενώ οι πιο ευκατάστατοι στο συνοικισμό των Εξοχών και στο κέντρο της πόλης. Οι πλουσιότερες οικογένειες ζούσαν μαζί με τους χριστιανούς, ενώ ιδιαίτερα στους δυτικούς συνοικισμούς τα δύο στοιχεία ήταν πιο ευδιάκριτα διαχωρισμένα μεταξύ τους. Ο συνοικισμός «Βαρόνου Χιρς» έγινε το διαμετακομιστικό στρατόπεδο για την μετακίνηση τους στα στρατόπεδα του θανάτου.
«Δεν είναι τυχαίο ότι οι ναζί επέλεξαν να δημιουργήσουν τα γκέτο στις περιοχές, όπου διέμεναν τα χαμηλότερα εβραϊκά εισοδήματα, διότι αφενός εκεί ήταν πιο συμπαγείς οι εβραϊκοί πληθυσμοί και αφετέρου μετά τη μεταφορά εκεί των πλουσιότερων Εβραίων, άδειαζαν τα σπίτια τους και διευκολύνονταν η λεηλασία των πλουσιότερων περιουσιών» τόνισε η κ. Καβάλα.
Το 50% των Εβραίων της Θεσσαλονίκης ανήκε στην χαμηλότερη οικονομικά βαθμίδα. Σε ποσοστό 5% ήταν άποροι και κατά 20% άνεργοι, 20% - 25% διέθετε μέτρια οικονομική κατάσταση, 20% ανήκε στην ανώτερη τάξη και 10% στην μεγαλοαστική τάξη (επιχειρηματίες, μεγαλέμποροι κ.α.).
Στη μεσαία τάξη υπολογίζεται ότι ανήκε ποσοστό περίπου 25% που διέθετε περιουσία περίπου, 44.000 δραχμών, όταν ένα σπίτι κόστιζε 75.000 δρχ. Το 25 % διέθετε περιουσία μεταξύ 44.000 - 123.000 δραχμών, ποσοστό 20% από 123.000 έως 538.000 δραχμές και ποσοστό 10% διέθετε περιουσία πάνω από 538.000 δραχμές. Από τη μελέτη των δηλώσεων προκύπτει αναγωγικά, μια αντιπροσωπευτική εικόνα για 17.000 άτομα, ενεργό πληθυσμό, καθώς τα 2/3 του συνόλου ήταν παιδιά, εργαζόμενες, υπερήλικες.
«Από τις δηλώσεις προκύπτει ότι υπήρχε ένας αριθμός 1476 επιχειρήσεων, που ανήκαν σε Εβραίους. Από στοιχεία ενός εμπορικού οδηγού της εποχής αναφέρονται 1176. Από αυτές οι 354 υποθέτουμε ότι ήταν μεγάλες βιομηχανικές μονάδες και εταιρίες με εξωτερικό εμπόριο» επεσήμανε η κ. Καβάλα.
Αναληθές φαίνεται να είναι επίσης, ότι όλος ο εβραϊκός πληθυσμός εξαρχής απέφυγε να αντισταθεί στους κατακτητές,. Υπολογίζεται ότι μεγάλο τμήμα ανδρών του πληθυσμός αρχικά «βγήκε στο βουνό», αλλά οι περισσότεροι εξ αυτών επέστρεψαν στις πόλεις, όταν οι κατακτητές άρχισαν να μαζεύουν τους συγγενείς τους στα «γκέτο» για «να μην αποκοπούν από αυτούς, αφήνοντας τους απροστάτευτους στο έλεος των ναζί».
«Επίσης, το 1943 το ζήτημα των Εβραίων δεν φαίνεται να είχε γίνει κεντρικό θέμα της εθνικής αντίστασης, διότι ίσως πίστευαν ότι σε εκείνη τη φάση προείχε η οργάνωση του ένοπλου αγώνα» τόνισε η κ. Καβάλα και συνέχισε: «Φυσικά, οι ίδιοι δεν είχαν υποψιαστεί ότι προετοιμαζόταν η εξόντωση τους, αλλά πίστευαν ότι θα μεταφερθούν κάπου αλλού. Δύσκολη ήταν και η πληροφόρηση από τα ΜΜΕ. Το BBC στο ελληνόφωνο δελτίο, δεν είχε σχετικές ειδήσεις, δεν ήταν γνωστό, ή τουλάχιστον δεν μετέδιδε τίποτε για τα στρατόπεδα του θανάτου».
Από τα μέχρι σήμερα διασωθέντα αρχεία απουσιάζουν δηλώσεις των Εβραίων ιταλικής και ισπανικής υπηκοότητας, για τους οποίους δεν υπάρχουν ακριβή στοιχεία. Τη σκληρότητα των ναζί αποδεικνύει ένα ακόμη στοιχείο: Η εντολή για καταγραφή των στοιχείων των εβραϊκών οικογενειών δόθηκε αμέσως μετά την άφιξη των Βισλιτσένι και Μπρύνερ (Φεβρουάριος 1943) που προετοίμαζαν το έδαφος για την εφαρμογή της «Τελικής Λύσης» στην Ελλάδα και αφού είχε μόλις προηγηθεί η καταβολή της τρίτης και τελευταίας δόσης λύτρων από την εβραϊκή κοινότητα Θεσσαλονίκης προς τον Γερμανό διοικητή Μαξ Μέρτεν, με στόχο την απαλλαγή των μελών της από καταναγκαστική εργασία.
Την εκδήλωση προλόγισε η γενική πρόξενος των ΗΠΑ στη Θεσσαλονίκη Κάθριν Κέι. Παρευρέθηκαν επίσης, μεταξύ άλλων, ο σύμβουλος δημοσίων υποθέσεων της πρεσβείας των ΗΠΑ στην Αθήνα Τομ Μίλερ, ο επιζήσας του Ολοκαυτώματος, Χάιντς Κούνιο και ο πρόεδρος του Κεντρικού Ισραηλιτικού Συμβουλίου και της Εβραϊκής Κοινότητας Θεσσαλονίκης, Δαβίδ Σαλτιέλ.